Tiết Đông Chí
Đông chí 冬至 là một lễ tiết truyền thống trọng yếu trong đời sống của người dân Trung Quốc. Tiết Đông chí vào ngày 22 hoặc 23 tháng 12 dương lịch, đây là một lễ tiết cổ xưa đã có hơn 2000 năm lịch sử. Nhiều nơi ở Trung Quốc ngày nay vẫn còn bảo lưu tập tục ăn tiết Đông Chí.
Ảnh: Internet
Theo lịch pháp truyền thống Trung Quốc, một năm chia làm 24 tiết khí. Người xưa cho rằng tiết Đông Chí được xem là khởi điểm của 24 tiết khí, đối với tiết này mức độ quan trọng không thua gì năm mới. Trong dân gian còn lưu truyền câu “Đông chí đại như niên” 冬至大如年.
Đông chí còn được gọi là Đông tiết 冬节, Giao Đông 交冬, Hạ Đông 贺冬, Á tuế 亚岁, Nhất dương tiết 一阳节, Thanh hàn tiết 清寒节. Từ thời Chu đã có ghi, khi mùa Đông tới:
Thiên tử suất tam công cửu khanh nghinh tuế
天子率三公九卿迎岁
(Thiên tử dẫn tam công cửu khanh nghinh tuế)
Nhân vì tháng Giêng theo lịch nhà Chu là tháng 11 theo lịch nhà Hạ, cho nên “Bái tuế” 拜岁 (đón năm mới) và “Hạ Đông” 贺冬 (mừng mùa Đông) đời Chu không có sự khu biệt. Mãi đến niên hiệu Thái Sơ 太初 đời Hán Vũ Đế 汉武帝 mới đổi lịch, sau khi dùng lịch nhà Hạ mới phân biệt Đông chí và Nguyên đán 元旦 (Xuân tiết 春节).
Từ đời Hán trở về sau, Đông chí trở thành một lễ tiết trọng yếu trong dân gian. Triều Hán lấy Đông chí làm Đông tiết, phủ quan phải cử hành nghi thức chúc mừng gọi là “Hạ Đông” 贺冬, được nghỉ ngơi. Đặc biệt là vào thời Đường Tống, thường nhắc chung Đông chí với năm mới. Trước Đông chí 1 ngày gọi là Tiểu chí 小至 hoặc Tiểu Đông 小冬; Đông chí gọi là Trưởng Đông 长冬 hoặc Đại Đông 大冬; sau Đông chí 1 ngày gọi là Chí hậu 至后. Lễ tiết kéo dài trong 3 ngày, bách quan triều hạ, vua không thính chính, trong dân gian cũng nghỉ 3 ngày. Đông chí mang đậm không khí lễ tết. Thời Minh – Thanh, vào tiết Đông chí có cách nói “phì Đông sấu niên” 肥冬瘦年 (1).
Tiết khí Đông chí đến mang ý nghĩa mùa Đông đã đến điểm cực hạn. Vào ngày Đông chí, mặt trời chiếu trên đường Nam hồi quy, ban ngày ở bắc bán cầu là ngắn nhất, ban đêm là dài nhất. Sau ngày Đông chí, mặt trời bắt đầu di chuyển về phía bắc trên đường Bắc hồi quy, ban ngày ở bắc bán cầu dần dài ra, ban đêm dần ngắn lại. Trong Hán thư 汉书 có ghi:
Đông chí dương khí khởi, quân đạo trưởng, cố hạ.
冬至阳气起, 君道长, 故贺
(Đông chí khí dương trổi lên, quân đạo lớn, cho nên chúc mừng)
Qua ngày Đông chí, ban ngày dần dài ra, dương khí thăng, là cát nhật, vì thế đáng được chúc mừng. Hàng năm đến ngày Đông chí, bà con bạn bè chúc mừng nhau, đồng thời tặng cho nhau thực phẩm, tục gọi là “Đông chí bàn” 冬至盘. Tiết Đông chí đến, những người đi xa cũng đều về nhà để chung vui với gia đình.
Chú của người dịch
1- Phì Đông sấu niên 肥冬瘦年: thời Nam Tống, vùng đất Ngô 吴có phong tục coi trọng Đông chí mà coi nhẹ năm mới. Ngày Đông chí, nhà nhà tặng nhau lễ vật, vì thế có câu này.
NGUỒN GỐC TẬP TỤC ĐÔNG CHÍ ĂN SỦI CẢO
Trong phong tục hai miền nam bắc Trung Quốc, thực phẩm ăn vào ngày Đông chí 冬至có khác nhau, miền bắc có tập tục ăn sủi cảo (giảo tử 饺子), còn miền nam có tập tục ăn chè trôi nước (thang viên 汤圆), mì sợi. Ở miền bắc, vào ngày Đông chí, nhà nhà bất luận là giàu nghèo, sủi cảo là món không thể thiếu được. “Giảo tử” 饺子 (sủi cảo) hài âm với “kiều nhĩ” 娇耳. Ăn sủi cảo là do bởi sợ cái lạnh đến mức buốt cả tai. Theo truyền thuyết, tập tục này là để kỉ niệm nghĩa cử cứu giúp dân của Y thánh Trương Trọng Cảnh 张仲景 thời Đông Hán.
Danh y Trương Trọng Cảnh thời Đông Hán y thuật cao siêu, tay ông đến đâu là bệnh lui đến đấy. Sau khi từ chức Thái thú ở Trường Sa 长沙, Trương Trọng Cảnh về quê nhà ở Nam Dương 南阳, tai nghe mắt thấy dân nghèo bị đói, bị rét, thế là vào mùa Đông năm nọ, Trương Trọng Cảnh đã cất một túp lều tranh ở ngoài đông quan thành Nam Dương, bắc một chiếc nồi lớn, bỏ vào ớt và một số vị thuốc khử hàn nấu lên. Sau khi nấu chín lại dùng bột mì và thịt dê bao lại thành hình chiếc tai rồi lại nấu tiếp, khi chín trở thành món “Khư hàn kiều nhĩ thang” 祛寒娇耳汤 (1), rồi phân phát cho bách tính để chống lại cái rét. Mọi người sau khi ăn qua, toàn thân nóng hôi hổi, tai phát nhiệt, chẳng mấy chốc hết lạnh. Mọi người vô cùng cảm kích Trương Trọng Cảnh, truyền kể cho nhau nghe, rồi tấp nập bắt chước theo món “kiều nhĩ” làm thành món sủi cảo mà ngày nay chúng ta thấy. Về sau, mỗi khi đến tiết Đông chí, nhà nhà đều có tập tục ăn sủi cảo bao thịt dê để chống rét và tăng thêm chất bổ, tập tục này lưu truyền đến ngày nay. Hiện nay tại vùng quê Nam Dương còn lưu truyền câu dân dao:
Đông chí bất đoan giảo tử oản, đống điệu nhĩ đoá một nhân quản
冬至不端饺子碗, 冻掉耳朵没人管
(Ngày Đông chí mà không bưng bát sủi cảo, thì có lạnh buốt tai cũng không ai thèm quản)
Tiết Đông chí ở miền nam ăn chè trôi nước là lấy ý nghĩa đoàn viên. Nấu xong chè trôi nước, cả nhà ngồi quây quần, đoàn viên vui vẻ náo nhiệt, mang đậm không khí gia đình và không khí ấm áp. Có nơi vào sáng sớm ngày Đông chí có tập tục ăn bánh làm bằng bí đỏ, ăn trứng chiên với dầu mè. Nghe nói vào ngày này ăn trứng chiên với dầu mè có thể trị được chứng ho.
Chú của người dịch
1- Khư hàn kiều nhĩ thang 祛寒娇耳汤: kì thực chính là đem thịt dê, ớt cùng một số vị thuốc có tính chất khử hàn cho vào nồi nấu lên, sau khi chín vớt ra và băm nhỏ, dùng bột mì bao lại thành hình chiếc tai, rồi sau đó đem hấp chín. Nhân vì bánh có dạng hình chiếc tai, lại có công hiệu làm cho tai không bị lạnh, cho nên Trương Trọng Cảnh张仲景 đã đặt tên cho món đó là “kiều nhĩ”.
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 22/12/2014
Tiết Đông chí 01/11 năm Giáp Ngọ
Nguyên tác Trung văn
ĐÔNG CHÍ NGẬT GIẢO TỬ TẬP TỤC ĐÍCH DO LAI
冬至吃饺子的由来
Trong quyển
TRUNG QUỐC DÂN TỤC VĂN HOÁ ĐẠI QUAN
中国民俗文化大观
(quyển trung)
Chủ biên: Dương Lợi Tuệ 杨利慧
Diên Biên nhân dân xuất bản xã, 2009
--------------------
TIẾT ĐÔNG CHÍ
Tục ngữ có câu: Đông chí đại như niên 冬至大如年 (Tiết Đông chí cũng lớn như tết)
Người xưa xem Đông chí 冬至 là một tiết lớn chỉ sau tết, thời kì của tiết là trong tháng 11 âm lịch, ước khoảng trước sau ngày 22 tháng 12 dương lịch. Vào ngày này, mặt trời dường như chiếu thẳng vào đường nam hồi quy, ngày ở bắc bán cầu ngắn nhất, sau đó mặt trời chiếu thẳng di chuyển dần về phương bắc, ngày dần dài ra. Cho nên người xưa có nói “Đông chí nhất dương sinh”, xem Đông chí là khởi điểm của các tiết khí. Tiết Đông chí cũng gọi là “Á tuế” 亚岁, trước Đông chí một ngày gọi là “Tiểu chí” 小至, đêm “Tiểu chí” gọi là “Đông trừ” 冬除, “nhị trừ dạ” 二除夜. Hoạt động chúc mừng cũng giống trừ tịch, tân niên, chỉ có điều mức độ long trọng kém một chút, nhưng lại hơn các lễ tiết khác.
Theo truyền thuyết, quân vương thời Tiên Tần mỗi khi gặp Đông chí đều không hỏi đại sự quốc gia , nghe âm nhạc 5 ngày, bách tính cũng ở nhà vui chơi. Trong Hậu Hán thư 后汉书 có nói:
Trước và sau Đông chí, quân tử an thân tĩnh thể, bách quan không làm việc, không nghe việc triều chính, chọn giờ tốt để tỉnh sự.
Trong Tấn thư 晋书 cũng nói:
Thời Nguỵ Tấn, ngày Đông chí nhận lời chúc mừng của vạn quốc cùng bách liêu ….. nghi thức của Đông chí chỉ sau Chính đán.
Mạnh Nguyên Lão 孟元老 đời Tống trong Đông Kinh mộng hoa lục 东京梦华录 có nói:
Tháng 11 Đông chí, tiết này quan trọng nhất ở kinh sư, tuy người nghèo nhất, quanh năm tích góp vay mượn, đến ngày này cũng thay áo mới, chuẩn bị món ăn, tế tự tổ tiên. Quan lại qua lại chúc mừng nhau như năm mới.
Ngày Đông chí, hoàng đế còn tiếp nhận bách quan chúc mừng, lễ nghi rất long trọng, tục gọi “bài đông trượng” 排冬仗.
Tiết Đông chí còn có tập tục ăn “hồn đồn” 馄钝 (vằn thắn). “Hồn đồn” và “niên cao” 年糕 (bánh tổ) là 2 loại thực phẩm truyền thống vào ngày Đông chí và Nguyên đán. Phan Vinh Bệ 潘荣陛 đời Thanh trong Đế kinh tuế thời quảng kí 帝京岁时广记 có nói:
Chuẩn bị cho Đông chí, ngoài cơm canh tế tổ tiên ra, còn dùng dùng thịt băm nhuyễn làm nhưn bánh để dâng cúng. Ngạn ngữ nói: ‘Đông chí hồn đồn, Hạ chí miện’ 冬至馄钝夏至面 (Đông chí thì có hồn độn, Hạ chí thì có mì sợi).
Trong Yên Kinh tuế thời kí 燕京岁时记 của Phú Sát Đôn Sùng 富察敦崇 có nói:
Hình dạng của hồn đồn như quả trứng gà, giống tượng trời đất hỗn độn, cho nên ngày Đông chí ăn hồn đồn.
Hoá ra, người xưa xem Đông chí như là ngày kỉ niệm khai thiên lập địa.
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 22/122015
Tiết Đông chí năm Ất Mùi
Nguyên tác Trung văn
ĐÔNG CHÍ TIẾT
冬至节
Trong quyển
TRUNG QUỐC PHONG TỤC ĐẠI TỪ ĐIỂN
中国风俗大辞典
Chủ biên: Thân Sĩ Nghiêu 申士垚, Phó Mĩ Lâm 傅美琳
Trung Quốc Hoà Bình xuất bản xã xuất bản, 1994.
ĐÔNG CHÍ CÓ PHẢI LÀ TIẾT NHẬT
Đông chí 冬至 là một trong 24 tiết khí, cũng gọi là “Đông tiết” 冬节 “Hạ đông” 贺冬. Có thuyết cho rằng, Đông chí vừa là tiết khí, vừa là tiết nhật, vào đời Chu chính là nguyên đán năm mới, từng là một ngày vô cùng náo nhiệt.
Trong cổ tịch dường như có thể tìm thấy Đông chí là bằng chứng của tiết nhật. Có sách chép:
Đông chí dương khí khởi, quân đạo trưởng, cố hạ ....
冬至阳气起, 君道长, 故贺 .....
(Đông chí khí dương dần dần tăng trưởng, cho nên chúc mừng ....)
Chính là nói lúc ban đầu mọi người ăn Đông chí là để chúc mừng năm mới đến.
Xem Đông chí là tiết nhật bắt nguồn từ thời Hán, thịnh vào thời Đường Tống. Nhưng tháng Giêng theo Chu lịch là tháng 11 theo Hạ lịch, nhân đó, tháng Giêng của triều Chu đồng với tháng 11 hiện nay, bái tuế và mừng đông kì thực sự phân biệt không lớn.
Nhưng, cũng có học giả cho rằng, nghiêm túc mà nói, Đông chí chưa phải là một tiết nhật. Chuyên gia về dân tục Vương Quyên 王娟 nói rằng, “tiết khí này xuất hiện rất sớm, phương thức chúc mừng xuất hiện cũng tương đối sớm, nhưng nó hoàn toàn không thể đơn giản cho là tiết nhật mà hiện nay chúng ta nói.”
Thời cổ nhiều hoạt động trọng yếu đều cử hành tại Đông chí, nội dung tương đối phong phú, nhưng địa phương khác nhau phương thức chúc mừng cũng khác nhau, tính sai dị tương đối lớn. Vương Quyên giải thích rằng, hoạt động dân tục theo tập quán đại khái có trưởng bối tặng giày, “số cửu” (1), vẽ tranh “Tiêu hàn đồ” 消寒图.
Vương Quyên cũng nói rằng, “Có cách nói Đông chí tế Khổng Tử, có điển lễ long trọng, nhưng đây cũng không phải là hoạt động chúc mừng mang ý nghĩa phổ biến. Cho nên Đông chí cùng với tiết nhật truyền thống mà ngày nay chúng ta nói là khác nhau.”
Đông chí là “Á tuế”
Gác qua thảo luận Đông chí không phải là tiết nhật, trong 24 tiết khí, Đông chí quả thực là sự tồn tại đặc biệt. Nó ở vào thời điểm khí âm dâng cao, khí dương phát sinh, cũng là khởi điểm của 24 tiết khí mà truyền thống đã tính toán. Trong quan niệm của người xưa, Đông chí ở vào lúc thời tiết cũ mới thay thế nhau, đương nhiên cũng có ý nghĩa văn hoá không phải tầm thường. Nhiều tập tục trong tiết tục Đông chí, nội dung nghi thức có nguồn gốc từ chỗ mọi người cảm thụ đối với thời tiết này. Trong Hậu Hán thư 后汉书 có chép:
Đông chí tiền hậu, quân tử an thân tĩnh thể, bách quan tuyệt sự, bất thính chính, trạch cát thần nhi hậu tỉnh sự.
冬至前后, 君子安身静体, 百官绝事, 不听政, 择吉辰而后省事
(Trước và sau tiết Đông chí, quân tử an thân tĩnh thế, bách quan không làm việc, không nghe việc triều chính, chọn giờ tốt để tỉnh sự)
Vào ngày này trên dưới trong triều đều nghỉ, vui chơi tiết nhật “an thân tĩnh thể”. Về sau tập tục thường tế tổ vào tiết xuân, gia đình tụ tập lại ... cũng thường xuất hiện vào Đông chí. Có dạo Đông chí được xem gọi là “Tiểu niên” 小年, đủ thấy tính quan trọng của nó. Thời Nguỵ Tấn Lục Triều, Đông chí gọi là “Á tuế” 亚岁, dân chúng hướng đến phụ mẫu bậc trưởng bối chúc mừng. từ đời Tống về sau, Đông chí dần trở thành một hoạt động tiết khánh tế tự tổ tiên và thần linh. Trong dân gian, quy mô tế tổ nhỏ đi rất nhiều, điều mà người ta càng tuân tùng là một số tập tục thích ứng với tình hình, như ăn vằn thắn, cơm đậu đỏ ...
Tiết khí mĩ thực, không chỉ thoả mãn vị giác
“Bách lí bất đồng phong, thiên lí bất đồng tục” 百里不同风, 千里不同俗, ý nghĩa Đông chí đối với mọi người cũng không chỉ đơn giản là tiết điểm thời thời gian. Có văn chương nhắc đến người Tô Châu 苏州vào đời Thanh “tối trọng Đông chí tiết” 最重冬至节. Trước Đông chí một ngày, bạn bè thân thích tặng thực phẩm cho nhau, người xách giỏ, người gánh hộp đầy đường, tục xưng là “Đông chí bàn” 冬至盘. Thực phẩm vào tiết Đông chí ở Tô Châu là “Đông chí đoàn” 冬至团, Đông chí đoàn dùng bột nếp làm thành, ở giữa có nhân thịt, rau, đậu, củ cải xắt sợi v.v... Người ta lấy đó để dâng cúng tổ tiên, đồng thời làm quà tặng cho nhau.
Tập quán người phương bắc hơn một nửa là ăn xủi cảo vào tiết này, miền nam có nơi thì thích ăn một bát chè ỷ. Sau Đông chí là lúc khí dương phát sinh, sắc xanh dễ khiến người ta nghĩ đến mùa xuân, có nơi vào lúc này ăn cải xanh, để bày tỏ ý thuận theo thiên thời, trong mùa đông lạnh, mong mùa xuân có chim hót hoa thơm đến sớm một chút. Cho nên nói, ăn xủi cảo cũng được, ăn vằn thắn cũng được, ý của mọi người hoàn toàn không phải để thoả mãn vị giác.
Từ cách gọi “Á tuế” 亚岁thời cổ, đến “Đông chí dạ” 冬至夜 mà nay thường nhắc đến, mọi người quan tâm chú ý đến tiết khí cổ xưa này như thế, e rằng là nhân vì nó luôn xuất hiện vào lúc sắp hết năm, cách ngày đoàn viên trong tiết xuân không còn xa.
Sau khi Đông chí qua đi, ngày dần dài ra, đêm dần ngắn lại, bước chân của mùa xuân đang từ từ đến.
(Kí giả: Thượng Quan Vân 上官云)
Chú của người dịch
1- Số cửu 数九: Số cửu trong dân gian có nhiều hình thức, lưu truyền nhiều nhất là vẽ hoa mai “cửu cửu tiêu hàn đồ” 九九消寒图, cũng gọi là “nhã đồ” 雅图. Trên giấy vẽ ra 9 cành hoa mai, mỗi cành 9 đoá, mỗi đoá hoa mai ứng vào một ngày, nhất chi đối nhất cửu.
Huỳnh Chương Hưng
Quy Nhơn 21/12/2020
(Tiết Đông chí năm Canh Tí)
Nguồn
http://www.xinhuanet.com/politics/2020-12/21/c_1126884951.htm
