Trang Tử - Đạo gia tập đại thành

Trang Tử Trang Tử 庄子 (khoảng năm 369 – năm 286 trước công nguyên), họ Trang 庄, tên Chu 周, tự Tử Hưu 子休 (có thuyết cho là Tử Mộc 子沐), người nước Tống thời Chiến Quốc, tập đại thành về tư tưởng Đạo gia, đời sau gọi ông với Lão Tử là “Lão Trang” 老庄. Tác phẩm đại biểu có Trang Tử庄子, những thiên nổi tiếng có Tiêu dao du 逍遥游, Tề vật luận 齐物论 ... Trang Tử chủ trương “thiên nhân hợp nhất” và “thanh tĩnh vô vi”.

Phần tử tri thức chốn bình dân

          Trang Tử một đời ẩn tích, không cầu công danh, về cơ bản không tham gia qua bất kì sự kiện lịch sử trọng đại nào, nhiều sự tích về cuộc đời của ông không cách nào xác định được thứ tự trước sau. Trang Tử từng là một tiểu quan lại đảm nhiệm quản lí một phường thủ công chuyên dùng chất sơn bôi lên đồ vật, ngoài đó ra ông không làm qua chức quan nào khác. Ông một đời thanh bần, nhưng lại coi thường vinh hoa phú quý, quyền thế lợi danh.

          Sở Uy Vương 楚威王 nghe nói Trang Tử rất có tài hoa, từng phái người đến thăm. Lúc bấy giờ Trang Tử đang tiêu dao câu cá trên sông Bộc 濮. Tay ông cầm cần, đầu không hề quay lại, nói rằng:

          - Tôi nghe nói nước Sở có con rùa thần, chết đã ba ngàn năm nay rồi, Sở Vương còn đem nó cất vào trong hộp, đặt trong miếu đường. Các ông nói thử, con rùa đó bằng lòng chết lưu lại bộ xương để được người ta tôn quý, hay là bằng lòng sống kéo lê cái đuôi, bò trong vũng bùn vậy?

          Trang Tử lấy lí do thà làm con rùa sống vui chơi trong vũng bùn còn hơn làm con rùa chết đặt trong miếu đường dùng để bói, cự tuyệt lời mời của Sở Uy Vương.

          Trang Tử một đời đạm bạc với danh lợi, chủ trương tu thân dưỡng tính, thanh tĩnh vô vi, thuận ứng theo tự nhiên, truy cầu tinh thần tiêu dao vô đãi.

          Lúc Trang tử sắp mất, các đệ tử chuẩn bị hậu táng cho ông. Trang Tử sau khi biết được, hóm hĩnh nói rằng:

          - Sau khi ta chết đi, trời đất là quan quách của ta, mặt trời mặt trăng là ngọc bích của ta, tinh tú là ngọc khí châu báu của ta, thiên địa vạn vật đều là vật bồi táng của ta. Đồ tuẫn táng theo ta như thế lẽ nào không phong phú sao?

          Đám đệ tử dở khóc dở cười, nói rằng:

          - Nếu thầy đã nói như thế, chúng con vẫn còn sợ loài quạ loài ưng đến ăn xác thầy.

          Trang Tử bảo rằng:

          - Bỏ ngoài đồng các con sợ loài quạ loài ưng ăn xác ta, thế thì chôn dưới đất thì không sợ loài kiến ăn xác ta sao? Các con cướp xác ta từ miệng loài quạ loài ưng mà đưa cho loài kiến, sao chẳng công bằng gì vậy?

          Và như thế, Trang Tử đã lấy thái độ lãng mạn đạt quan và tâm tình không biết sợ, thung dung đi đến cõi chết.

Sự gợi mở của việc Trang Chu mộng thấy bướm

          Trang Chu kế thừa toàn diện vũ trụ quan của Lão Tử, cũng lấy “đạo” 道 làm căn bản của vũ trụ quan, cho rằng đạo tồn tại trong tất cả sự vật, là căn bản và chỗ dựa của sự tồn tại và biến hoá. Đồng thời, Trang Tử cũng kế thừa quan điểm biện chứng của Lão Tử.

          Trang Tử đã nêu ra một số ví dụ, như: Phàm con người đều có thiên kiến, giả như có hai người đang biện luận, anh Giáp chiếm thế thượng phong, anh Giáp quả là đúng chăng? Anh Ất chiếm thế thượng phong, anh Ất quả là đúng chăng? Có hay không sẽ có một người đúng, một người sai?  Hay là cả hai đều đúng hoặc cả hai đều sai? Sẽ do ai phán quyết? và lấy tiêu chuẩn nào? Và như: Con người ngủ ở nơi ẩm thấp, nhẹ thì bị đau lưng, nặng thì bán thân bất toại. Thế thì con chạch sống ở nơi đó cũng sẽ giống như con người chăng? Trang Tử tiếp tục truy vấn, con người ăn thịt, con hươu ăn cỏ, con rết thích ăn rắn nhỏ. Cú và quạ thích ăn chuột, bốn loại khẩu vị này bạn có thể nói loại nào tiêu chuẩn phù hợp nhất? loại nào hợp khẩu vị, loại nào không hợp khẩu vị?

          Trang Tử nhấn mạnh tính tương đối của nhận thức cho đến tính mâu thuẫn trong tư duy logique, nhưng ông phiến diện khoa trương tính tương đối của tất cả sự vật, phủ định sự khác biệt của sự vật khách quan, cho rằng bất luận lớn nhỏ, dài ngắn, sang hèn, đẹp xấu, thành huỷ ... tất cả sai biệt đều không tồn tại, đồng thời do dó mà có kết luận bất khả tri luận. Về điểm này, nổi tiếng nhất cần phải nói đến Trang Chu mộng thấy bướm được ghi chép trong Trang Tử. Có một lần, Trang Tử ngủ say, mộng thấy mình biến thành một con bướm, lúc bay đến bụi cỏ, lúc bay đến khóm hoa, rất là tự tại, căn bản quên mất mình là Trang Tử. Rồi đột nhiên tỉnh dậy, trong lúc kinh hoảng bất định mới biết mình là Trang Tử. Từ đó Trang Tử đề xuất nghi vấn: không biết có phải là Trang Tử nằm mộng biến thành bướm, hay là bướm mộng thấy mình biến thành Trang Chu? Về điểm này Trang Tử cho rằng, vật và ta là phân định không rõ, là dung hợp thành nhất thể, con người không thể xác thiết phân biệt chân thực và hư ảo, do đó đã đem biện chứng pháp dẫn đến chỗ cực đoan của chủ nghĩa tương đối.....  (còn tiếp)

Phản đối lễ nghi, vô vi nhi trị

          Cũng giống như Lão Tử, Trang Tử cũng chủ trương “vô vi nhi trị” 无为而治. Cùng quan hệ với đó, ông đả kích mạnh mẽ nhân nghĩa lễ nhạc mà Nho gia đề xướng, cho rằng những thứ đó đều là hành vi hạn chế thiên tính tự nhiên của con người.

          Trong Trang Tử 庄子 có thuật một câu chuyện ngụ ngôn, nói rằng có một tên trộm tên là Chích 跖, ngày nọ, môn đồ của ông hỏi ông rằng: 

          - Làm cường đạo cũng có quy củ và chuẩn mực chăng?

          Đạo Chích đáp rằng:

          - Làm việc gì mà không có quy củ và chuẩn mực? Không có căn cứ mà suy đoán được trong nhà có chất chứa tài vật, thì đó là thánh minh; vào nhà trước tiên, thì đó là dũng cảm; một mình cuối cùng rời khỏi nhà, thì đó là nghĩa khí; biết có thể áp dụng hành động hay không thì đó là trí tuệ; sau sự việc, phân phối công bằng thì đó là nhân ái. Với năm điều nói trên không thể có đầy đủ, nhưng lại có thể trở thành kẻ trộm lớn, thì thiên hạ không có.

          Thông qua những lời thuyết giáo của Đạo Chích, Trang Tử đã phúng thích “Thánh nhân chi đạo” 圣人之道 mà Nho gia tuyên dương: Thánh nhân chi đạo vừa có thể bồi dưỡng thánh nhân, mà cũng có thể bồi dưỡng kẻ trộm, nhưng thánh nhân trong thiên hạ nhiều mà quân tử ít, có thể thấy “Thánh nhân chi đạo” mang lại cho thiên hạ lợi ích ít, mà mang lại hoạ hoạn nhiều. Trang Tử không hề nể nang vạch trần hào quang thần thánh của kẻ thống trị thuộc tầng lớp trên, còn với bản lai diện mục của kẻ trộm cướp, kẻ tặc phạm tội nhiều lần, ông vạch rõ họ bình xét đúng sai đã dùng song trùng tiêu chuẩn.

          Theo cách nhìn của Trang Tử, cuộc sống chân chính là tự nhiên nhi nhiên, nhân đó không cần phải chỉ dạy điều gì, quy định điều gì. Trong Trang Tử 庄子 có truyện ngụ ngôn Thất khiếu” 七窍.  Nam hải đế vương Du 鯈 và Bắc hải đế vương Hốt 忽 tụ hội ở chỗ Trung ương đế vương Hỗn Độn 浑沌. Hỗn Độn nhiệt tình hiếu khách, Du và Hốt muốn báo đáp. Họ thấy Hỗn Độn không có bảy khiếu, không thể nhìn, nghe, ăn, ngửi, không hưởng thụ được sự khoái lạc ở nhân gian, thế là họ quyết định đục cho Hỗn Độn bảy khiếu. Mỗi ngày đục một khiếu, sau bảy ngày, đủ bảy khiếu thì Hỗn Độn lại chết.

          Hỗn Độn sở dĩ có thể sống là bởi vì tâm thái hỗn độn của ông ta, ông ta có thể đi quan sát trời đất. Đến lúc bảy khiếu mở ra, thì cũng là lúc ông ta rời xa bản thể sinh mệnh của mình. Cho nên, Trang Tử cho rằng, bậc đế vương chỉ có thuận theo tự nhiên, xã hội mới có thể an định vững chắc, nhân dân mới có thể giữ đúng chức trách của mình, các sự vật mới có thể dựa theo sự vận chuyển của quy luật tự nhiên.

Cảnh giới tinh thần tiêu dao tự do

          Về cảnh giới tinh thần, Trang Tử truy cầu tiêu dao tự đắc, không vì đúng sai, tốt xấu, mừng giận, buồn vui mà làm “nội thương kì tâm” 内伤其心, để thiên tính tự nhiên của con người có thể có được cảnh giới tự do phát triển. Ông chán ghét cuộc sống thế tục, đối với những người chỉ biết chăm chăm vào danh lợi thế tục, ông chê là loài chim sẻ với loài ve, không biết chí nguyện to lớn và trời đất bao la rộng lớn của cá côn với chim bằng.

          Nước Tống có người tên Tào Thương 曹商, anh ta lấy thân phận sứ thần nước Tống đi sứ nước Tần. Lúc ra đi mang theo mấy chiếc xe, do bởi Tần Vương thích anh ta, đã tặng cho 100 chiếc xe. Sau khi về lại nước, Tào Thương giấu không được sự đắc ý của mình, khoe với Trang Tử rằng:

          - Nếu nói tại ngõ hẹp nhà tranh mang giày cỏ, cả ngày làm đến nỗi da vàng thân thể ốm yếu, thì tôi không bằng ông; nhưng nếu nói vừa thấy được mặt quân vương đã liền được ông ta yêu thích thưởng cho cả trăm chiếc xe thì đó bản lĩnh của tôi.

          Trang Tử cực kì phản cảm đối với thái độ mê cuồng đắc chí của kẻ tiểu nhân như Tào Thương, ông coi khinh đáp rằng:

          - Nghe nói Tần Vương có bệnh mời thầy thuốc, chữa khỏi một cái nhọt thì thưởng cho một chiếc xe, nếu ai bằng lòng liếm nhọt trĩ thì thưởng 5 chiếc xe. Chỗ chữa trị càng thấp thì thưởng càng nhiều. Ta nghĩ rằng, ông có lẽ đã dùng lưỡi liếm qua nhọt trĩ của Tần Vương. Nếu không, thì sao Tần Vương lại thưởng cho ông nhiều xe như thế? Ông đi đi.

          Kiểu chọc cười thú vị và nói móc chua ngoa này đã công kích một cách sắc bén nhân sinh quan thế tục về danh lợi quyền thế, phú quý vinh hoa, biểu hiện sự truy cầu giá trị siêu nhiên, thanh cao cô ngạo và phong độ nhân cách tự nhiên thoải mái không bó buộc.

          Trang Tử phản đối hạng người hoàn chỉnh sinh mệnh vì người khác vì mình mà ước thúc tự thân để làm thế nào sống được cuộc sống danh lợi. Những tư tưởng và chủ trương này của Trang Tử đối với hậu thế có ảnh hưởng xâu xa. Tinh thần đấu tranh phê phán của văn nhân Trung Quốc giận đời ghét tục, tương thừa nhất mạch tư tưởng của Trang Tử; còn tư tưởng lạc thiên tri mệnh, tuỳ ngộ nhi an, đại thể cũng bắt nguồn từ triết học Lão Trang.   (hết)

                                                               Huỳnh Chương Hưng ( việt dịch)

                                                               Quy Nhơn 07/02/2021

Nguyên tác Trung văn

ĐẠO GIA TẬP ĐẠI THÀNH GIẢ - TRANG TỬ

道家集大成者 - 庄子

Trong quyển

NHẤT BẢN THƯ ĐỘC ĐỔNG

TRUNG QUỐC TRUYỀN THUYẾT VĂN HOÁ

(quyển 1)

一本书读懂中国传说文化

Tác giả: Thạch Khai Hàng 石开航

Bắc Kinh: Trung Hoa Hoa kiều xuất bản xã, 2012, tái bản 2019